Karadeniz Şarkıları ve Horon Havaları: Kemençe, Tulum ve 10 Şarkı

Karadeniz şarkıları denince akla ilk gelen iki ses vardır: üç telli kemençenin hızlı yayı ve tulumun hiç kesilmeyen nefesi. Bu müziği tanımanın en kestirme yolu, Kâmil Sönmez'in kuşağından Kazım Koyuncu'ya, oradan Koliva gibi yeni gruplara uzanan bir dinleme hattı kurmak; aşağıdaki on şarkı tam olarak bunu yapıyor. Yazının sonunda da konserde ya da düğünde horon halkasına nasıl katılacağınızı anlatıyoruz.

Listede ağırlıkla Doğu Karadeniz'e, yani horonun ve kemençenin yurduna bakıyoruz. Yine de Ordu'dan Artvin'e uzanan kıyının her köşesinin kendi ağzı, kendi sazı ve kendi oyunu olduğunu baştan söyleyelim; Lazca, Hemşince ve Karadeniz Türkçesiyle söylenen şarkıları yan yana koymamızın sebebi de bu.

Karadeniz şarkılarının sesi nereden gelir?#

Karadeniz müziğini Anadolu'nun geri kalanından ayıran şey önce çalgılarıdır. Bağlama bölgede de çalınır, ama sahnenin ortasında çoğu zaman iki saz durur.

Kemençe#

Karadeniz kemençesi, genellikle dörtlü aralıklarla akort edilen üç telli, yaylı bir halk sazıdır. Oturarak çalınırken diz üzerine dik konur, ayakta çalınırken göğüs hizasında tutulur. Kısa ve sert yay vuruşları horon havalarına o tanıdık "koşan" hissi verir; kemençe şarkılarını dinlerken melodiden çok bu ritmik sürtünmeye kulak verin.

Tulum#

Tulum, oğlak derisinden yapılan ve nefesle doldurulan bir tür gaydadır. Özellikle Rize'nin Ardeşen, Çamlıhemşin ve Hemşin ilçelerinde, Artvin'de ise Arhavi, Hopa ve Borçka çevresinde yaygındır. Kesintisiz sesi, bir düğün meydanını tek başına ayağa kaldırmaya yeter.

Kıyı boyunca çalgı düzeni de değişir: Artvin horonlarında tulumun yanına akordeon eklenebilir, Ordu tarafında davul ile gırnata, bağlama ve kemençe öne çıkar; düğünlerde klarnet ve davul-zurna da sık duyulur. Bu sazları daha yakından tanımak isterseniz Türk halk müziği enstrümanları rehberimize göz atabilirsiniz.

Horon nedir, horon havaları nasıl çalınır?#

Horon, Doğu Karadeniz'de oynanan geleneksel halk danslarının genel adıdır; tek bir oyun değil, Samsun sınırından Gürcistan sınırına kadar uzanan koca bir ailedir. Oyuncular düz bir sıra, yarım daire ya da tam halka kurar. Erkek horonu, kız horonu ve karma horon ayrı ayrı oynanabilir.

Halkayı yöneten kişi horonbaşıdır; bazı yörelerde hovarda da denir. Tempoyu, figür değişimini ve dönüşleri onun komutları belirler. Sıksara, sallama, düz horon (omal), deli horon ve Hemşin horonu bu ailenin en çok anılan isimlerinden; Trabzon horonlarındaki omuz silkme figürleri ise ayrıca dikkat çeker.

Horon havası ile türkü arasındaki çizgi incedir. Bir horon havası sözsüz, yalnızca kemençe ya da tulumla çalınabilir; sözlü horonda ise oyuncular ve çalgıcı dörtlükleri birlikte söyler. Pek çok Karadeniz türküsü de hem oturup dinlenecek hem de horon temposunda oynanacak biçimde icra edilir.

Hangi Karadeniz türküleri klasikleşti?#

İlk beş şarkı, Karadeniz müziğinin geniş dinleyiciyle buluştuğu kuşakların izini sürüyor. Bir kısmı anonim türkülerin bilinen yorumları, bir kısmı sanatçının kendi eseri.

Kâmil Sönmez – Hekimoğlu#

Ordu'nun Perşembe ilçesinde doğan Kâmil Sönmez, Karadeniz türkülerinin en önemli seslerinden biri sayılır. Zülfü Livaneli'nin prodüktörlüğünde çıkan ilk plağı "İnce Memed - Hekimoğlu" adını taşıyordu. Türkü, 20. yüzyılın başında Fatsa, Ünye ve Niksar dağlarında yaşamış Hekimoğlu İbrahim'in efsanesine dayanır; listeyi Orta Karadeniz'den açmak için iyi bir kapı.

Kazım Koyuncu – Gelevera Deresi#

Hopalı Kazım Koyuncu önce Lazca, Hemşince ve Gürcüce şarkılar söyleyen Zuğaşi Berepe ile rock sahnesine çıktı, ardından Viya! (2001) ve Hayde (2004) albümleriyle Doğu Karadeniz halklarının ezgilerini geniş kitlelere taşıdı. Gelevera Deresi, Hayde albümünde yer alan ve Koyuncu'nun en çok anılan yorumları arasında sayılan bir Karadeniz türküsü. Koyuncu'yu 2005'te, henüz 33 yaşındayken kaybettik.

Kazım Koyuncu – Hayde#

Anonim bir Hemşin türküsü olarak bilinen Hayde, albüme de adını verdi. Çift tulumun gitar, bas ve davulla birlikte çaldığı düzenleme, tulumun bir rock ritim grubunun içinde ne kadar doğal durabildiğini gösterir.

Volkan Konak – Cerrahpaşa#

Trabzon'un Maçka ilçesinde doğan ve "Kuzeyin Oğlu" diye anılan Volkan Konak, Karadeniz müziğinin en tanınan seslerinden biriydi. Cerrahpaşa'nın sözlerini ablası Nuran Bahçekapılı yazdı, müziğini ise Konak babası için yaptı. Onun en kişisel şarkılarından biri; horon için değil, oturup dinlemek için.

Volkan Konak – Efulim#

Konak'ın 1989 tarihli albümünün adı "Suların Horon Yeri"ydi; bu isim bile müziğinin horonla ne kadar iç içe olduğunu anlatır. Efulim ise 1993'te yayımlanan ve adını bu şarkıdan alan albümle dinleyiciye ulaştı. Konak, Mart 2025'te KKTC'de sahnedeyken geçirdiği kalp krizinin ardından hayatını kaybetti; bu şarkılar artık onun sesinden kayıtlarda yaşıyor.

Karadeniz müziğini bugüne kim taşıyor?#

İkinci beşli, geleneği farklı yönlere çeken isimlerden oluşuyor: Lazca çok seslilikten pop yorumlara, Hemşin yaylalarından elektro gitarlı gruplara. Listeyi genişletmek isterseniz Lazutlar albüm serisiyle Fuat Saka'yı, Karmate grubundan çıkan Resul Dindar'ı ve Hemşin ezgileri üzerine çalışan Ayşenur Kolivar'ı da not edin.

Birol Topaloğlu – Heyamo#

Rize Pazar doğumlu Birol Topaloğlu'nun 1997'de Kalan Müzik'ten çıkan ilk albümüne adını veren Heyamo, Doğu Karadeniz'den bir Lazca imece, yani ortak iş türküsü; derleyip düzenleyen de Topaloğlu'dur. Anadolu halk müziğinde seyrek rastlanan çok sesli yapısı, ilk dinleyişte bile kulağa farklı gelir.

Şevval Sam – Çay Elinden Öteye#

Şevval Sam, 2008'de yayımladığı Karadeniz albümünde tam on altı Karadeniz türküsünü yeniden yorumladı. Çay Elinden Öteye bu albümden; Karadeniz türküsünü bir yöre sanatçısından değil, pop sahnesinden gelen bir yorumcudan dinlemenin nasıl yeni bir kapı açtığını görmek için iyi bir örnek.

Gökhan Birben – Hey Gidi Karadeniz#

Rizeli Gökhan Birben'in 2003'te yayımlanan ilk albümüne adını veren şarkı. Birben bu albümde Karadeniz türkülerinin yanına Hemşin yöresinin türkülerini de koydu; Hemşince ve Lazca parçalarla kıyının dil çeşitliliğini tek kayıtta duymak mümkün.

Gökhan Birben – Samistal#

Samistal, Rize'nin Çamlıhemşin ilçesindeki yüksek bir yaylanın adı; bu parça da Birben'in 2011 tarihli Bulutların Gözyaşı albümünü açıyor. Karadeniz şarkılarında yayla en az deniz kadar önemli bir mekândır, yaz göçünün hasretini merak ediyorsanız buradan başlayın.

Koliva – Yüksek Dağlara Doğru#

2010'da kurulan Koliva, kemençe ve tulumu elektro gitar, bas ve davulla aynı sahneye koyan bir grup; Türkçenin yanında Lazca, Hemşince, Gürcüce, Megrelce ve Rumca da söylüyor. 2014 tarihli albümlerine adını veren Yüksek Dağlara Doğru, Kazım Koyuncu'nun açtığı yolun yeni kuşakta nasıl sürdüğünü merak edenler için iyi bir son durak.

Konserde ya da düğünde horona nasıl katılınır?#

Karadeniz konserlerinde horon çoğu zaman kendiliğinden başlar: birkaç kişi kol kola girer, halka büyür ve bir noktada size de yer açılır. Adımları bilmemek sorun değil; horon izleyerek öğrenilen bir oyun. Yine de birkaç görgü kuralı hem sizi hem halkayı rahat ettirir.

• Önce bir iki tur izleyin. Adımın kaç vuruşta tekrarlandığını ve halkanın hangi yöne aktığını görmeden girmeyin.
• Sıranın ucuna katılın. Horonbaşının yanı genellikle tecrübeli oyunculara aittir; yeni gelenin yeri çoğunlukla halkanın ucudur. Girmeden önce yanınızdakinden bir göz işaretiyle onay almak yeter.
• Tutuşu kopyalayın. El ele, kol kola ya da omuz omuza; tutuş yöreden yöreye değişir. Yanınızdakinin nasıl tuttuğuna bakıp ona uyun.
• Horonbaşını izleyin. Hızlanma, yerinde sallanma ya da yön değiştirme komutları ondan gelir. Kendi figürünüzü uydurmak halkanın ritmini bozar.
• Halkayı kırmadan çıkın. Yorulduğunuzda yanınızdakilere haber verin ki ellerini birleştirsinler; ani bir kopuş bütün sırayı sendeletir.
• Kamerayı halkanın dışında tutun. Çekim yapacaksanız oyuna katılmayın; halkanın ortasına girip telefon uzatmak hem tehlikeli hem de kaba.

Düğünlerde bir incelik daha var: pek çok düğünde ilk oyunlar gelin, damat ve ailelere bırakılır. Ev sahipleri halkayı açana kadar beklemek, yaşlılara ve çocuklara yer bırakmak misafirliğin parçasıdır. Düğün repertuvarı için düğün müzikleri yazımıza da bakabilirsiniz.

Karadeniz şarkılarını canlı nerede dinleyebilirsiniz?#

Kazım Koyuncu'yu 2005'te, Volkan Konak'ı 2025'te kaybettik; ama söyledikleri türküler sahnede dolaşmaya devam ediyor ve bir Karadeniz konserinde bunlardan birini duymanız şaşırtıcı olmaz. Karadeniz müziği sanatçılarının yaklaşan konserlerini Türk halk müziği konserleri sayfasında, tek tek isimleri ise sanatçı sayfalarımızda takip edebilirsiniz.

KonserBilet bilet satmaz; Biletix, Passo, Biletinial, Bubilet, Biletino ve Mobilet gibi resmi platformlardaki ilanları bir araya getirip karşılaştırmanızı sağlar, satın alma her zaman ilgili platformda yapılır. Daha küçük ve yakın bir ortam arıyorsanız türkü barlar iyi bir seçenek; böyle gecelerin nasıl geçtiğini ve rezervasyon düzenini türkü bar ve halk müziği konseri rehberimizde anlattık.

Karadeniz şarkısı yalnızca dinlenmez; asıl halini halkaya bir kişi daha katıldığında bulur.

Listeyi bir akşam baştan sona dinleyin: Hekimoğlu ile başlayıp Koliva ile bitirdiğinizde aynı kıyının onlarca yıl boyunca nasıl farklı seslerle konuştuğunu duyacaksınız. Sonra bir konserde kemençe ilk horon havasına girdiğinde, halkanın ucunda size de bir yer açılacak.