Türk Cazına Başlangıç Rehberi: Okay Temiz'den Bilal Karaman'a 10 Kayıt

Caz, Türkiye'de hiç ana akım olmadı ama hiç de yok olmadı. 1950'lerin otel orkestralarından 70'lerin Avrupa'ya açılan öncülerine, 2000'lerin kulüp sahnesinden bugünün genç müzisyenlerine uzanan kesintisiz bir çizgi var. Bu rehber o çizgiyi on kayıtla anlatıyor. Caz dinlemeye yeni başlayan biri için "Türk cazı" diye ayrı bir tür var mı sorusuna cevabımız da net: Var, çünkü bu müzisyenlerin çoğu makamı, aksak ritmi ve Anadolu ezgisini caz diline kendi yöntemleriyle taşıdı.

Türk cazı nereden başlar?#

Bu rehberi hazırlarken bir seçim yaptık: yalnızca kayıtlarını rahatça bulabileceğiniz, yani dinleyip hemen sınayabileceğiniz parçalara yer verdik. Sahnede çok güçlü ama kayıt üretimi sınırlı olan bazı ustaları ise ayrı bir bölümde, canlı dinleme önerisi olarak andık. Caz özelinde bu ayrım önemli; türün en iyi anları çoğu zaman stüdyoya değil, bir kulübün ikinci setine denk gelir.

Kökler 1950'lere gider ama uluslararası ölçekte ilk ses 1970'lerde çıktı. Okay Temiz İskandinavya'da, Maffy Falay İsveç'te, Aydın Esen ise Amerika'da Türk müziği malzemesini caz ile birleştiren kayıtlar yaptı. 80'ler ve 90'lar Kerem Görsev, Önder Focan ve Şenova Ülker gibi isimlerin İstanbul'da bir sahne kurduğu dönem. 2000'ler ise İlhan Erşahin'in New York ile İstanbul arasında kurduğu köprü ve caz kulüplerinin çoğalmasıyla türün en görünür yılları oldu.

Öncüler: 1970'lerin Avrupa kayıtları#

Okay Temiz – Denizaltı Rüzgarları#

Türk cazının en çok anılan albümünün adını taşıyan parça. Okay Temiz'in perküsyonu ile Anadolu ritmi ve serbest caz anlayışı bir arada. İlk dinleyişte "bu caz mı" diye sorabilirsiniz; ikinci dinleyişte sorunun anlamsızlaştığını fark edersiniz. Rehberin en doğru başlangıcı.

Maffy Falay – Sevda#

Trompetçi Muvaffak "Maffy" Falay'ın İsveç'te kurduğu Sevda grubu, Türk ezgilerini caz kadrosuyla çalan ilk topluluklardan. Kayıtlar bugün yeniden basılıyor ve keşfediliyor. Anadolu rock'ın caz karşılığını arıyorsanız aradığınız yer burası.

Erol Pekcan – Jazz Semai#

Davulcu Erol Pekcan'ın Tuna Ötenel ve Kudret Öztoprak ile kaydettiği, Türkiye'de basılan ilk caz albümlerinden biri olarak anılan çalışma. Adı bile bir program: Batı cazının formu, Türk müziğinin semai ritmiyle buluşuyor. Tarihsel değeri kadar dinlenebilirliği de yüksek.

Piyano ekolü: Aydın Esen ve Kerem Görsev#

Aydın Esen – Anadolu#

Berklee'de eğitim alan ve dünyanın en saygın caz müzisyenleriyle çalan Aydın Esen, Türk cazının en teknik ismi. Anadolu, kökleriyle kurduğu bağın en doğrudan ifadesi; karmaşık armoniler ile tanıdık ezgi kırıntıları aynı anda kulağınıza gelir. Dikkatle ve kulaklıkla dinlenmesi gereken bir kayıt.

Kerem Görsev – November in St. Petersburg#

Türkiye'de caz piyanosunu geniş kitleye tanıtan Kerem Görsev'in lirik tarafını en iyi gösteren albümlerden birinin adını taşıyan parça. Melodik, sıcak ve erişilebilir; caz dinlemeyen bir arkadaşınıza ilk dinleteceğiniz kayıt bu olabilir. Görsev'in trio konserleri, canlı caz için de iyi bir başlangıç.

Gitar ve kulüp sahnesi: Önder Focan#

Önder Focan – Swing a la Turc#

Gitarist Önder Focan, hem müzisyen hem de İstanbul'un caz kulübü kültürünün kurucularından. Swing a la Turc, adından anlaşılacağı üzere swing dilini Türk ezgisiyle harmanlar; hafif, zarif ve neşeli. Focan'ı Galata'daki Nardis Jazz Club'ta canlı dinlemek, bu kaydın nereden geldiğini anlamanın en iyi yolu.

New York-İstanbul hattı: İlhan Erşahin#

Wax Poetic – Angels#

Saksafoncu İlhan Erşahin'in New York'ta kurduğu Wax Poetic, cazı elektronik ve trip-hop ile buluşturdu; Angels, o dönem henüz tanınmayan Norah Jones'un vokaliyle grubun en bilinen parçası oldu. Türk cazının sınırlarını genişleten bir kayıt: caz kulübünden çıkıp gece kulübüne giren ses.

İlhan Erşahin's Istanbul Sessions – Istanbul Underground#

Erşahin'in İstanbullu müzisyenlerle kurduğu Istanbul Sessions, şehrin ritmini caz doğaçlamasıyla birleştiren bir proje. Bu kayıt, projenin karakterini özetler: bas ve davul üstünde uzun saksafon çizgileri, kulüp enerjisi. Canlısı, kayıttan çok daha sert ve daha eğlenceli.

Farklı yollar: Ayşe Tütüncü ve Bilal Karaman#

Ayşe Tütüncü – Panayır#

Piyanist ve besteci Ayşe Tütüncü, cazı çağdaş müzik ve Anadolu ritmiyle kendi dilinde birleştiren nadir isimlerden. Panayır, piyano ve perküsyon üzerine kurulu topluluğunun neşeli ve oyunbaz tarafını gösterir. Türk cazının "kadın besteci" tarafını tanımak için ilk durak.

Bilal Karaman – Manouche a la Turca#

Gitarist Bilal Karaman, Django Reinhardt'ın çingene cazı geleneğini Türk ezgileriyle buluşturarak kendine özgü bir yol açtı. Manouche a la Turca bu yolun manifestosu: hızlı akustik gitar, aksak ritim ve tanıdık makamlar. Caz dinlemeyenlerin bile ayağının tempo tuttuğu kayıtlardan.

Kayıtlarda değil, sahnede tanışılacak isimler#

Türk cazının bazı isimleri en iyi canlı dinlenir. Trombonda Kamil Özler, trompette Şenova Ülker ve vokalde Elif Çağlar bu isimlerin başında; üçü de İstanbul kulüp sahnesinin düzenli konukları. Kayıtlarını da arayın, ama önce bir kulüpte önlerine oturun. Caz, özellikle bu müzisyenlerde, doğaçlamanın o gece nasıl gelişeceğini görmekle ilgili.

Türk cazı nasıl dinlenir?#

Caz dinlemeye yeni başlayanların en sık takıldığı yer "melodi nerede" sorusu. Türk cazında bu sorunun cevabı çoğu zaman kolay: melodi bir türkü, bir makam ya da bir aksak ritim olarak zaten tanıdık. Bu yüzden başlangıç için Amerikan cazından daha erişilebilir bir kapı olabilir. Önerimiz şu sırayla ilerlemek: önce Kerem Görsev ve Bilal Karaman gibi melodisi önde giden isimler, sonra Okay Temiz ve Maffy Falay ile 70'lerin daha serbest kayıtları, en sonda Aydın Esen'in armonik yoğunluğu. Her adımda bir öncekinden biraz daha az tutunacak yer bulursunuz; caz dinlemek tam olarak buna alışmak demek.

Bir de pratik not: caz kayıtlarını tekrar dinleyin. Pop şarkısı ikinci dinlemede tükenir, caz kaydı ikinci dinlemede açılır. Aynı parçanın stüdyo ve canlı versiyonlarını karşılaştırmak da öğreticidir; doğaçlamanın nerede değiştiğini duyduğunuz an, türün mantığını kavramış olursunuz.

Caz kulübü kültürü: Nasıl gidilir?#

İstanbul'da caz, büyük salonlardan çok küçük kulüplerde yaşar. Galata'daki Nardis Jazz Club, Önder Focan ve Zuhal Focan tarafından kurulan ve yirmi yılı aşkın süredir her akşam canlı müzik sunan en köklü adres. Bunun yanında Kadıköy ve Beyoğlu'nda farklı ölçeklerde kulüpler var; program ve giriş bilgilerini mekanların resmi sayfalarından doğrulamak gerekir, çünkü çoğu haftalık değişir. Sonbahar ve ilkbaharda İstanbul Caz Festivali ve Akbank Caz Festivali, bu yazıdaki isimleri büyük sahnelerde görmek için en iyi fırsat.

Canlı dinlemek isterseniz#

Caz konserleri sıklıkla küçük mekanlarda ve kısa sürede duyurulur; bu yüzden takip önemli. Yaklaşan caz konserlerini etkinlik listesinde tür filtresiyle bulabilir, sanatçı sayfalarından takip edebilirsiniz. Diğer türlere dair başlangıç yazılarımız rehber bölümünde; caz terimlerini çözmek için sözlük yardımcı olur. Bazı kulüp ve konservatuvar konserleri ücretsizdir, ücretsiz konserler sayfasını da kontrol edin.

Caz kayıttan öğrenilir, ama kulüpte anlaşılır.

İlk caz gecenizde ne dinlediğinizi tam anlamasanız da bir müzisyenin gözünü kapatıp soloya girdiği anı hatırlayacaksınız. Türk cazına gerçek başlangıç o andır.