Türk Şiirinden Bestelenen Şarkılar: Nazım'dan Attila İlhan'a 9 Parça

Türkiye'de şiirle şarkı arasındaki duvar hiç kalın olmadı. Halk şiiri zaten ezgiyle yaşıyordu; modern şiir de 1970'lerden itibaren bestecilerin elinde yeniden dolaşıma girdi. Bugün "şarkı" olarak bildiğimiz pek çok metnin aslında bir şiir kitabında basıldığını, bestecinin o sayfayı açıp melodiyi sonradan yazdığını çoğu dinleyici bilmez. Bu rehberde dokuz şarkıyı seçtik ve her birinde şairi, besteciyi ve yorumcuyu açıkça yazdık. Emin olmadığımız eşleştirmeleri listeye almadık; şiir söz konusuysa "sanırım" ile yazılmaz.

Şiir neden bestelenir?#

Bu yazıda yalnızca sözü bir şaire ait olan şarkılara yer verdik; sözünü şarkı için yazılmış bir şiir kadar güçlü bulduğumuz pek çok pop ve rock şarkısını kapsam dışında tuttuk. Şairi, besteciyi ve yorumcuyu ayrı ayrı yazmamızın nedeni de bu: bu üç rol Türkiye'de çoğu zaman birbirine karışır ve "Livaneli'nin şiiri" ya da "Ahmet Kaya'nın sözleri" gibi yanlış atıflar yıllarca dolaşımda kalır.

Basit cevap: iyi şiir zaten müzikaldir. Ölçü, tekrar ve imge, bir bestecinin nakarat için ihtiyaç duyduğu her şeyi taşır. Daha derin cevap ise Türkiye'ye özgü: 70'ler ve 80'lerde bazı şairlerin kitapları zor bulunuyor ya da zor okunuyordu; şarkı, şiirin en geniş dağıtım kanalı oldu. Zülfü Livaneli'nin Nazım Hikmet besteleri, Ahmet Kaya'nın Attila İlhan yorumları ve Ezginin Günlüğü'nün İkinci Yeni şairlerine uzanan repertuvarı bu yüzden yalnızca müzik tarihi değil, edebiyat tarihinin de bir parçası.

Nazım Hikmet: En çok bestelenen şair#

Zülfü Livaneli – Karlı Kayın Ormanı#

Nazım Hikmet'in Moskova'da yazdığı, kar ve yalnızlık üzerine kurulu şiiri Livaneli'nin en tanınan bestelerinden biri oldu. Sade gitar eşliği şiirin ritmini bozmaz; melodi sözcüklerin peşinden gider. Şiirle şarkı arasındaki dengenin nasıl kurulacağını öğrenmek isteyen herkes için ilk durak.

Zülfü Livaneli – Kız Çocuğu#

Hiroşima'da ölen bir çocuğun ağzından yazılan şiir, Livaneli'nin bestesiyle dünyanın pek çok dilinde söylendi. Şarkının gücü yalınlığında: melodi tek bir ezgi çizgisi, sözler ise dinleyeni doğrudan karşısına alır. Konserlerde salonun tamamen sustuğu parçalardan.

Cem Karaca – Kerem Gibi#

Nazım'ın "yanmak" imgesi üzerine kurulu şiiri Cem Karaca'nın gür sesiyle bir manifesto tonuna kavuştu. Karaca'nın Nazım repertuvarı içinde en sık anılan kayıt bu. Şiirdeki tekrarların bestede nasıl bir kreşendoya dönüştüğünü dinlemek başlı başına bir ders.

Attila İlhan ve Ahmet Kaya#

Ahmet Kaya – Ne Kadınlar Sevdim#

Attila İlhan'ın "ne kadınlar sevdim zaten yoktular" dizesiyle başlayan şiiri, Ahmet Kaya'nın yorumuyla geniş kitleye ulaştı. Kaya'nın kırılgan sesi şiirin yorgun tonuna birebir oturur. Şiiri kitaptan okuyanlar şarkıda, şarkıdan bilenler kitapta aynı yalnızlığı bulur.

Sabahattin Ali: Romancının şiirleri#

Edip Akbayram – Aldırma Gönül#

Sabahattin Ali'nin hapiste yazdığı şiir, Kerem Güney'in bestesi ve Edip Akbayram'ın yorumuyla Türkiye'nin en çok bilinen şarkılarından birine dönüştü. Sözlerdeki teselli tonu ile Akbayram'ın sesi arasındaki uyum, şiirin şarkıya dönüşmesinin en başarılı örneklerinden. Konserlerde hep bir ağızdan söylenir.

Zülfü Livaneli – Leylim Ley#

Sabahattin Ali'nin bir başka şiiri, Livaneli'nin bestesiyle neredeyse anonim bir türkü statüsüne ulaştı. Pek çok kişi bu şarkının bir şiirden geldiğini bilmez; bu da şiirle şarkı arasındaki sınırın ne kadar geçirgen olduğunu gösterir. Yoldan düğüne kadar her yerde söylenir.

Garip ve İkinci Yeni: Ezginin Günlüğü'nün repertuvarı#

Ezginin Günlüğü, modern Türk şiirini besteleme konusunda en ısrarlı gruplardan. Orhan Veli'den Cemal Süreya'ya, Edip Cansever'den Turgut Uyar'a pek çok şairin dizeleri bu grubun albümlerinde yeniden dolaşıma girdi.

Hümeyra – Anlatamıyorum#

Orhan Veli'nin en bilinen şiirlerinden biri; "ağlasam sesimi duyar mısınız mısralarımda" dizesi Türkçenin ortak hafızasında. Hümeyra'nın 1970'lerden bugüne dinlenen yorumu şiiri yavaşlatır ve her dizeye nefes payı bırakır. Şiiri lisede okuyanlar için şarkı, aynı metni yeniden keşfetme fırsatı.

Bir söz yazarı olarak şair: Murathan Mungan#

Yeni Türkü – Aşk Yeniden#

Murathan Mungan, şiir kitaplarının yanı sıra Yeni Türkü ve pek çok pop sanatçısı için sözler yazdı. Aşk Yeniden, bu iş birliğinin en sevilen ürünlerinden. Şiirin şarkı için yazılması ile şarkının şiirden alınması arasındaki farkı düşünmek için iyi bir örnek: Mungan'ın dizeleri melodiyi bekliyormuş gibi durur.

Şair, besteci, yorumcu: Tek bakışta#

Şiirden bestelenen şarkılarda üç ismi ayırmak önemli, çünkü çoğu zaman biri diğerinin yerine anılıyor. Aşağıdaki tablo bu yazıdaki sekiz şarkının kaynağını özetliyor.

Şarkı	Şair	Besteci	Yorumcu
Karlı Kayın Ormanı	Nazım Hikmet	Zülfü Livaneli	Zülfü Livaneli
Kız Çocuğu	Nazım Hikmet	Zülfü Livaneli	Zülfü Livaneli
Kerem Gibi	Nazım Hikmet	Cem Karaca	Cem Karaca
Ne Kadınlar Sevdim	Attila İlhan	Ahmet Kaya	Ahmet Kaya
Aldırma Gönül	Sabahattin Ali	Kerem Güney	Edip Akbayram
Leylim Ley	Sabahattin Ali	Zülfü Livaneli	Zülfü Livaneli
Anlatamıyorum	Orhan Veli	Hümeyra	Hümeyra
Aşk Yeniden	Murathan Mungan (söz)	Yeni Türkü	Yeni Türkü

Şiir mi şarkı sözü mü?#

Bu listede iki farklı durum var ve ikisini ayırmak gerekir. Birincisi, bir şiir kitabında yayımlanmış metnin sonradan bestelenmesi: Nazım Hikmet, Sabahattin Ali, Orhan Veli ve Cemal Süreya örnekleri bu gruba girer. Şair şarkıyı hiç düşünmemiştir; besteci metni bulur, bazen dizeleri kısaltır, bazen bir kıtayı nakarat yapar. İkincisi, bir şairin doğrudan şarkı için söz yazması: Murathan Mungan bu yolun en üretken temsilcisi. Aradaki fark dinlerken hissedilir; ilk grupta melodi şiire uyar, ikincisinde söz melodiye göre biçilmiştir. Hangisinin daha iyi olduğu sorusunun cevabı yok, ama bir şarkıyı dinlerken hangi durumda olduğunuzu bilmek dinleme deneyimini derinleştirir.

Listeye almadıklarımız#

Can Yücel, Ümit Yaşar Oğuzcan, Özdemir Asaf ve Cahit Sıtkı Tarancı'nın şiirleri de pek çok kez bestelendi; özellikle Ümit Yaşar Oğuzcan'ın dizeleri Türk sanat müziği repertuvarında sıkça karşınıza çıkar. Bu şairleri listeye almamamızın tek nedeni, şarkı-besteci eşleştirmesini yüzde yüz doğrulayamadığımız kayıtları yazmak istemememiz. Bir şiirin kimin bestesiyle söylendiğini araştırırken albüm kitapçığı ve meslek birliği kayıtları en güvenilir kaynak.

Canlı dinlemek isterseniz#

Zülfü Livaneli, Edip Akbayram ve Yeni Türkü sahne hayatını sürdürüyor; Ezginin Günlüğü de düzenli konser veriyor. Nazım Hikmet ve Ahmet Kaya repertuvarı ise anma konserleri ve tribute gecelerinde yaşıyor. Yaklaşan tarihleri sanatçı sayfalarından izleyebilir, etkinlik listesinde arayabilirsiniz. Şiir okuma akşamları ve söyleşilerin bir kısmı ücretsizdir; ücretsiz etkinlikler sayfasına göz atmayı unutmayın. Türlere göre keşif için müzik türleri sayfası hazır.

Şiir bestelendiğinde kaybolmaz; yalnızca okunmaktan söylenmeye geçer.

Bu sekiz şarkıyı dinledikten sonra kitaplığınızdaki bir şiir kitabını açıp "bu nasıl söylenirdi" diye düşünmeye başlarsanız, rehber işini yapmış demektir.