Caz Dinlemeye Nereden Başlanır? Swing'den Fusion'a 12 Başlangıç Kaydı

Caz dinlemeye nereden başlanır sorusunun bizce en kısa cevabı şu: 1950'lerin sonundaki melodik, kulağa ilk seferde oturan kayıtlarla başlayın, oradan geriye swing'e, ileriye fusion'a doğru yürüyün. Dave Brubeck Quartet'in Take Five'ı ve Miles Davis'in Kind of Blue albümü bu yüzden neredeyse her başlangıç listesinin ilk durağı. Aşağıda her alt türden bir kapı açan 12 kayıt, türlerin kısa bir haritası ve canlı caz için birkaç görgü notu var.

Bu liste bir "en iyi caz şarkıları" sıralaması değil; seçerken tek bir soru sorduk: Hiç caz dinlememiş birine çalsak, ikinci kez dinlemek ister mi? Türk cazına ayrı bir yazı ayırdık; Okay Temiz'den Bilal Karaman'a uzanan o çizgi için Türk cazına başlangıç rehberimize göz atın. Burada dünya cazının, ağırlıkla da Amerikan cazının ana damarında kalıyoruz.

Caz dinlemeye nereden başlanır, ilk dinleyiş neden zor gelir?#

Pop şarkısı nakaratı tekrar ederek sizi bir yere bağlar; caz parçası ise temayı bir kez çalar, sonra o temanın üstünde konuşmaya başlar. Kalıp çoğu kayıtta aynıdır: önce tema, yani melodi; ardından müzisyenlerin sırayla aldığı sololar; en sonda temaya dönüş. Bu iskeleti fark ettiğinizde "melodi nereye gitti" diye kaybolmazsınız; herkes melodiyi kendi cümleleriyle yeniden anlatıyor.

• Bir enstrümanı takip edin. İlk dinleyişte yalnızca kontrbası, ikincisinde yalnızca davulun zillerini dinleyin. Parça her seferinde başka bir şarkıya dönüşür.
• Temayı aklınızda tutun. Solonun bittiğini, temanın geri döndüğü anda anlarsınız.
• Tekrar dinleyin. Caz kaydı çoğu zaman üçüncü dinleyişte açılır.
• Şarkıdan albüme geçin. Beğendiğiniz parçanın albümünü baştan sona dinlemek, bir müzisyenin dünyasına girmenin en kısa yolu.

Caz alt türleri nelerdir? Kısa yol haritası#

Aşağıdaki tablo kaba bir kronoloji; türler birbirinin içine geçer ve aynı müzisyen birkaç türde iz bırakmış olabilir. Son sütun, o türe açılan kapı olarak önerdiğimiz kayıt.

Alt tür	Ana dönemi	Kulağınıza ne gelir?	Kapı kaydı
Swing	1930'lar-40'lar	Büyük orkestra, dans ritmi, nefesli bölümlerin karşılıklı cümleleri	Duke Ellington – Take the "A" Train
Bebop	1940'lar	Hızlı tempo, yoğun armoni, küçük kadro, uzun sololar	Dizzy Gillespie – A Night in Tunisia
Cool	1950'ler	Yumuşak ton, ölçülü tempo, havadar düzenlemeler	Dave Brubeck Quartet – Take Five
Modal	1950'lerin sonu ve 60'lar	Az akor, uzun ve geniş doğaçlama alanları	Miles Davis – All Blues
Hard bop	1950'ler ve 60'lar	Blues ve gospel kökleri, güçlü groove	Art Blakey and The Jazz Messengers – Moanin'
Fusion	1970'ler	Elektrikli enstrümanlar, funk ve rock ritmi	Herbie Hancock – Chameleon
Vokal caz	Her dönem	Standart şarkılar, kişisel yorum, scat	Ella Fitzgerald – Mack the Knife

Aşağıda bu yedi kapı kaydının yanına beş kayıt daha ekleyip listeyi on ikiye tamamladık.

Swing ve bebop: Caz dans pistinden kulübe nasıl geçti?#

1930'larda caz, büyük orkestralarla dans salonlarında çalınan popüler müzikti. 1940'larda bir grup genç müzisyen tempoyu yükseltip armoniyi yoğunlaştırdı ve cazı dans edilen değil, dinlenen bir müziğe çevirdi.

Duke Ellington – Take the "A" Train (1941)#

Billy Strayhorn'un bestelediği ve Duke Ellington Orkestrası'nın imza parçasına dönüşen swing klasiği. Adını New York metrosunun A hattından alır ve gerçekten de bir trenin ritmiyle ilerler. Büyük orkestranın nefesli bölümlerinin birbirine nasıl cevap verdiğini duymak için ideal; Ray Nance'in trompet solosuna kulak verin.

Dizzy Gillespie – A Night in Tunisia#

Bebop'un kurucularından trompetçi Dizzy Gillespie'nin 1942'de yazdığı parça. Latin ritimli bir temayla açılır, sonra swing'e geçer; iki dünya arasındaki bu gidip gelme bebop'un enerjisini iyi anlatır. Bebop'un öbür büyük ismi Charlie Parker'la doğrudan başlamak ilk dinleyişte yorucu gelebilir, bu parça daha yumuşak bir kapı.

Cool ve modal caz: 1959 neden bu kadar sık anılır?#

1950'lerde cazın bir kolu bebop'un ateşini düşürüp daha sakin, daha "serin" bir tona yöneldi. On yılın sonunda ise Miles Davis ve çevresi akor değişimlerini azaltıp doğaçlamaya geniş alanlar açan modal yaklaşımı öne çıkardı. 1959 bu yüzden caz tarihinde dönüm yılı olarak anılır: Kind of Blue da Time Out da o yıl yayımlandı.

Dave Brubeck Quartet – Take Five (1959)#

Time Out albümünden, saksofoncu Paul Desmond'un bestesi. Adını 5/4 ölçüsünden alır; alıştığımız dört vuruşlu düzene bir vuruş eklenmiştir ve bu hafif "topal" his parçayı akılda bırakır. Caz tarihinin en çok satan single'ı olarak anılır. Joe Morello'nun davul solosunu sonuna kadar dinleyin; parça aslında onun için yazıldı.

Chet Baker – My Funny Valentine (1954)#

Cool cazın yüzü sayılan Chet Baker, trompetinin yanında kırılgan, neredeyse fısıltı gibi sesiyle de tanınır. Rodgers ve Hart'ın bu standardını 1954 tarihli Chet Baker Sings albümünde söyledi ve parça onun imzası haline geldi. Hem cool hem vokal caza aynı anda açılan bir kapı; gece ve düşük seste dinleyin.

Miles Davis – All Blues (1959)#

Kind of Blue, caz tarihinin en çok dinlenen albümlerinden biri ve modal cazın ders kitabı. Açılış parçası So What zaten çok bilinen bir başlangıç; biz 6/8'lik bir blues olan All Blues'u seçiyoruz. Az sayıda akorun üstünde dönen sakin bir dalga gibi: Davis'in sordinlu trompetinin ardından Cannonball Adderley, John Coltrane ve Bill Evans sırayla söz alıyor.

John Coltrane – My Favorite Things (1961)#

The Sound of Music müzikalinin neşeli şarkısı, Coltrane'in elinde on üç dakikayı aşan hipnotik bir yolculuğa dönüşür. Coltrane'in soprano saksofon çaldığı ilk albüm bu; McCoy Tyner'ın piyanosu iki akor arasında dönüp dururken saksofon o dar alanda şaşırtıcı bir çeşitlilik bulur.

Hard bop ve fusion: Ritim sevenler caza hangi kayıtla girmeli?#

Cool caz serinliğe yönelirken bir grup müzisyen blues ve gospel köklerine döndü; hard bop böyle doğdu ve ayağın tempo tuttuğu groove'u geri getirdi. 1970'lerde ise caz elektrik kazandı. Funk ve rock ritmiyle buluşan fusion, rock ya da elektronik müzikten gelen kulaklar için en kolay giriş noktası olabilir.

Art Blakey and The Jazz Messengers – Moanin' (1958)#

Piyanist Bobby Timmons'ın bestesi ve davulcu Art Blakey'nin kariyerindeki en büyük hit. Tema, kilise müziğindeki gibi soru-cevap biçiminde ilerler: piyano sorar, nefesliler cevap verir. Lee Morgan'ın trompeti ve Blakey'nin davulu, hard bop'un ne kadar sıcak ve sert olabildiğini gösterir.

Horace Silver – Song for My Father (1965)#

Piyanist Horace Silver'ın aynı adlı albümünün baş parçası. Babasının Yeşil Burun Adaları kökenli halk müziğinden ve Brezilya bossa novasından beslenen, iki notalık bir bas figürüyle açılan bir groove. Joe Henderson'ın tenor saksofon solosu kaydın en parlak anı; ilk dinleyişte "bunu bir yerden biliyorum" diyebilirsiniz.

Herbie Hancock – Chameleon (1973)#

Head Hunters albümünün açılış parçası ve fusion'ın en bilinen kapısı. Hancock'un synthesizer'la çaldığı bas çizgisi ilk saniyeden funk'a çeker; on beş dakikayı aşan parça ortasında caz doğaçlamasına açılır. Hancock 60'larda Miles Davis'in beşlisinin piyanistiydi; buradan geriye, akustik döneme doğru da yürüyebilirsiniz.

Vokal caza nereden başlanır, hangi sesler dinlenmeli?#

Caza şarkı sözüyle girmek en yumuşak yollardan biri. Vokal caz ayrı bir dönem değil; her dönemde caz şarkıcıları "standart" denen ortak repertuvarı kendi yorumlarıyla yeniden kurdu.

Billie Holiday – God Bless the Child (1941)#

Billie Holiday'in Arthur Herzog Jr. ile birlikte yazdığı ve 1941'de kaydettiği şarkı. Holiday güçlü bir sesle değil, cümleyi geciktirerek ve kelimeyi bükerek etkiler; bu kayıt o tarzın en net örneklerinden. Sözlere de dikkat edin: para ve kendi ayakları üzerinde durmak üzerine acı bir gözlem.

Ella Fitzgerald – Mack the Knife (1960)#

Şubat 1960'ta Batı Berlin'de kaydedilen canlı performans. Ella şarkının ortasında sözleri unutur; durmak yerine doğaçlama sözlerle ve scat ile şarkıyı sonuna kadar götürür. Kayıt ona iki Grammy kazandırdı ve cazda "hata" ile "doğaçlama" arasındaki çizginin ne kadar ince olduğunu bundan güzel anlatan bir örnek bulmak zor.

Nina Simone – Feeling Good (1965)#

Aslında bir müzikal şarkısı; Nina Simone onu 1965 tarihli I Put a Spell on You albümünde kendi şarkısına çevirdi. Neredeyse çıplak bir açılıştan büyük bir orkestra patlamasına uzanan düzenleme, bize göre hâlâ şarkının en güçlü hali.

Canlı caz nasıl dinlenir, solodan sonra alkışlanır mı?#

Evet, alkışlanır; üstelik bu cazın en sevimli geleneklerinden biri. Parça sürerken bir müzisyen solosunu bitirip geri çekildiğinde salon kısa bir alkışla ona teşekkür eder; müzik durmaz, alkış da uzamaz. Klasik müzik konserlerindeki "bölüm aralarında alkışlanmaz" kuralı cazda geçerli değil.

• Solonun bittiğini nereden anlarsınız? Müzisyen enstrümanını indirir, geri çekilir ya da sıradakine başıyla işaret eder.
• Davulla atışma: Parçanın sonlarına doğru müzisyenler davulla kısa cümleleri karşılıklı değiştirebilir. Her cümleye alkış gerekmez; bölüm bitince alkışlayın.
• Baladlarda ölçülü olun. Yavaş parçalarda solo sonu alkışı daha hafif olur, bazen hiç olmaz; salonun nefesine uyun.
• Müzik çalarken konuşmayın. Küçük kulüplerde fısıltı bile sahneye ulaşır; sohbet için setler arası ara var.

Set düzeni, rezervasyon ve masa görgüsü gibi ayrıntıları İstanbul caz kulüpleri rehberimizde uzun uzun anlattık. Yaklaşan caz konserlerini ise caz ve blues konserleri sayfamızda tek listede görebilirsiniz.

Caz albümleri önerileri: Şarkıdan albüme nasıl geçilir?#

Caz, albüm albüm dinlendiğinde açılır. Listeden albüme geçmek için önerdiğimiz sıra:

1. Time Out (Dave Brubeck Quartet, 1959): En erişilebilir başlangıç; ritim oyunlarıyla merak uyandırır.
2. Kind of Blue (Miles Davis, 1959): Her dinleyişte başka bir müzisyene kulak vereceğiniz albüm.
3. Chet Baker Sings (Chet Baker, 1954): Gece dinlemesi için.
4. Moanin' (Art Blakey and The Jazz Messengers, 1958): Enerji arayanlar için.
5. Head Hunters (Herbie Hancock, 1973): Funk ve elektrikle gelenler için.
6. My Favorite Things (John Coltrane, 1961): Coltrane'in daha zorlu dönemine açılan bir sonraki adım.

Bir ipucu daha: albümün kadrosunu okuyun. Beğendiğiniz bir piyanistin ya da basçının adını not alıp onun kendi albümlerini arayın; cazda keşif çoğu zaman yan kadrodan başlar.

İlk canlı caz deneyiminiz için hafta içi bir kulüp akşamı da yeter. Şehrinizdeki yaklaşan konserleri etkinlik listemizden takip edebilirsiniz. KonserBilet bilet satmaz; Biletix, Passo ve Biletinial gibi resmi platformlardaki ilanları bir araya getirip karşılaştırır.

Cazı sevmek için nota bilmek gerekmez; bir solonun nerede bittiğini duymak yeter.

Önerimiz basit: Bir akşam Take Five'ı açın, ardından Kind of Blue'yu baştan sona dinleyin ve kulağınızın hangi anda dikildiğini fark edin. Caz yolculuğunuz tam o anda başlamış olur.